Częstotliwość wykonywania badań i pomiarów czynników szkodliwych w środowisku pracy jest jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy wynikających z przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Zasady te zostały szczegółowo określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. 2025 poz. 949).
Częstotliwość badań uzależniona jest od rodzaju czynnika, poziomu narażenia pracowników oraz stabilności warunków pracy. Poniżej przedstawiono zasady obowiązujące w praktyce.
Badania i pomiary wykonuje się co najmniej raz na 3 miesiące w przypadku występowania czynników rakotwórczych, mutagennych lub substancji reprotoksycznych, jeżeli ostatni wynik wykazał stężenie powyżej 0,5 wartości najwyższego dopuszczalnego stężenia (NDS).
Taką samą częstotliwość stosuje się w przypadku narażenia na pył zawierający azbest. Standardowo pomiary azbestu wykonuje się co 3 miesiące. Jeżeli jednak dwa kolejne pomiary wykazały stężenia poniżej 0,5 NDS, dopuszcza się zmniejszenie częstotliwości wykonywania badań. Przepisy nie przewidują jednak całkowitego zaniechania pomiarów w przypadku azbestu.
Badania i pomiary wykonuje się co najmniej raz na 6 miesięcy, jeżeli występują czynniki rakotwórcze, mutagenne lub reprotoksyczne, a stężenie z ostatniego badania mieści się w przedziale powyżej 0,1 do 0,5 wartości NDS.
Dla tej grupy czynników nie przewidziano możliwości zaniechania badań, niezależnie od uzyskiwanych wyników.
Badania i pomiary wykonuje się co najmniej raz w roku w następujących przypadkach:
– dla czynników chemicznych lub pyłów innych niż CMR, jeżeli stwierdzono stężenie powyżej 0,5 NDS,
– dla czynników fizycznych, takich jak hałas lub drgania mechaniczne, jeżeli natężenie przekracza 0,5 wartości najwyższego dopuszczalnego natężenia (NDN),
– dla promieniowania optycznego nielaserowego, jeżeli poziom ekspozycji przekracza 0,7 wartości maksymalnej dopuszczalnej ekspozycji (MDE),
– dla promieniowania laserowego, jeżeli poziom ekspozycji przekracza 0,8 MDE,
– w przypadku występowania mikroklimatu zimnego lub gorącego,
– w przypadku pól lub promieniowania elektromagnetycznego, jeżeli stwierdzono strefę zagrożenia lub strefę niebezpieczną.
Badania i pomiary wykonuje się co najmniej raz na 2 lata, jeżeli:
– dla czynników chemicznych lub pyłów innych niż CMR stężenie mieści się w przedziale powyżej 0,1 do 0,5 NDS,
– dla hałasu i drgań mechanicznych natężenie wynosi powyżej 0,2 do 0,5 NDN,
– dla promieniowania optycznego nielaserowego ekspozycja mieści się w przedziale powyżej 0,4 do 0,7 MDE,
– dla promieniowania laserowego ekspozycja mieści się w przedziale powyżej 0,4 do 0,8 MDE,
– dla mikroklimatu, jeżeli dwa kolejne badania nie wykazały przekroczeń wartości dopuszczalnych,
– dla pól elektromagnetycznych, jeżeli występuje wyłącznie strefa pośrednia.
Niezależnie od wskazanych wyżej terminów, badania i pomiary należy wykonać każdorazowo w przypadku zmiany procesu technologicznego, wyposażenia technicznego, organizacji pracy lub wystąpienia innych okoliczności mogących mieć wpływ na poziom narażenia pracowników.
W takich sytuacjach wcześniejsze wyniki badań tracą swoją aktualność.
Rozporządzenie dopuszcza możliwość zaniechania wykonywania badań i pomiarów wyłącznie w ściśle określonych przypadkach.
W odniesieniu do czynników chemicznych i pyłów innych niż CMR można zaniechać badań, jeżeli dwa kolejne pomiary, wykonane w odstępie co najmniej dwóch lat, wykazały stężenia poniżej 0,1 NDS, a warunki pracy nie uległy zmianie.
W przypadku hałasu i drgań mechanicznych zaniechanie pomiarów jest możliwe, jeżeli dwa kolejne pomiary wykazały wartości poniżej 0,2 NDN, przy niezmiennych warunkach pracy.
Dla promieniowania optycznego nielaserowego oraz promieniowania laserowego zaniechanie pomiarów dopuszcza się, gdy dwa kolejne badania wykazały ekspozycję poniżej 0,4 MDE i nie doszło do zmian technologicznych ani organizacyjnych.
Badania mikroklimatu zimnego lub gorącego można zaniechać, jeżeli dwa kolejne badania nie wykazały przekroczeń wartości dopuszczalnych, a warunki pracy pozostają stabilne.
Zaniechanie pomiarów nie jest dopuszczalne w przypadku czynników rakotwórczych, mutagennych i reprotoksycznych oraz zawsze wtedy, gdy nastąpiły zmiany mogące wpłynąć na poziom narażenia pracowników, w szczególności zmiany technologiczne, organizacyjne lub materiałowe.
Prawidłowo zaplanowane badania i pomiary czynników szkodliwych stanowią podstawę oceny ryzyka zawodowego, planowania działań profilaktycznych oraz są jednym z kluczowych elementów weryfikowanych podczas kontroli Państwowej Inspekcji Pracy i Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
